Communicatie en samenwerking
De Roos van Leary helpt je kijken naar gedrag in de relatie, niet alleen naar wat iemand zegt. Je ziet welke reactie jouw houding kan oproepen en kiest vervolgens bewuster hoe je het gesprek voert.
Zo pas je het toeHet model
Wij gebruiken de Roos van Leary als praktisch model voor interpersoonlijk gedrag. De twee assen laten zien hoe invloed en initiatief zich verhouden tot ruimte geven en volgen, en hoe samenwerking kan omslaan in afstand of tegenstelling. Timothy Leary werkte het interpersoonlijke circumplex uit in 1957, voortbouwend op zijn proefschrift uit 1950. De in Nederland bekende Roos van Leary vertaalt die dimensies naar boven, onder, samen en tegen. Daarmee onderzoeken we welk gedrag in een gesprek een reactie oproept en welke andere keuze de samenwerking helpt.
Hoe het werkt
De verticale as gaat over de verdeling van invloed. Boven-gedrag neemt initiatief, geeft richting of stelt grenzen. Onder-gedrag volgt, vraagt om richting of laat de ander het voortouw nemen. Dit is geen rangorde tussen mensen, maar gedrag dat per situatie kan wisselen.
De horizontale as gaat over de relationele houding. Samen-gedrag zoekt afstemming, vertrouwen en gezamenlijk resultaat. Tegen-gedrag benadrukt verschil, weerstand, kritiek of eigen positie. Tegen is niet altijd verkeerd: een duidelijk bezwaar kan nodig zijn. De manier waarop je het brengt bepaalt mede wat er daarna gebeurt.
Een bruikbare vuistregel is dat boven vaak onder oproept en onder vaak boven. Samen lokt vaker samen uit, terwijl tegen vaker tegen oproept. Zie dit als een patroon om te onderzoeken, niet als een vaste wet of etiket voor iemands karakter. Context, taak en voorgeschiedenis spelen ook mee.
De combinatie van de assen levert acht herkenbare posities op, zoals leidend en helpend aan de samen-bovenkant, meewerkend en afhankelijk aan de samen-onderkant, teruggetrokken en opstandig aan de onder-tegenkant en concurrerend en aanvallend aan de boven-tegenkant. De woorden helpen om concreet gedrag te bespreken zonder iemand vast te zetten.
Herkenbaar in de praktijk
Dit fictieve, illustratieve MKB-voorbeeld speelt bij een klein installatiebedrijf. In het werkoverleg zegt de eigenaar: ‘Ik bepaal de planning, discussie heeft geen zin.’ Een monteur haakt af en reageert later met ‘Zeg maar wat ik moet doen.’ De eigenaar zit vooral boven-tegen, de monteur gaat onder-tegen of onder-samen reageren. De inhoudelijke planning wordt daardoor minder goed besproken.
De eigenaar kan het patroon doorbreken door duidelijk te blijven en tegelijk samen-gedrag te kiezen: ‘Ik wil vandaag de planning afronden. Waar zie jij een risico, en wat heb je nodig om deze route haalbaar te maken?’ Hij houdt richting, maar nodigt vakkennis uit. De monteur kan daarop concreet aangeven waar tijd verloren gaat. Zo verschuift het gesprek van positie innemen naar samen werken aan de taak.
Bewust toepassen
Gebruik de Roos niet als persoonlijkheidstest. Mensen zijn niet permanent ‘aanvallend’, ‘afhankelijk’ of ‘leidend’; gedrag verandert met de situatie.
Plak geen oordeel op een vak. Een leidinggevende die richting geeft en een medewerker die volgt kunnen op dat moment allebei passend gedrag laten zien.
Probeer niet de ander te manipuleren. De meeste invloed heb je door je eigen gedrag, doel en formulering bespreekbaar te maken.
Van uitleg naar actie
Praktische vragen
Het is een model dat interpersoonlijk gedrag ordent op twee assen: boven-onder en samen-tegen. Het helpt je zien hoe gedrag in een gesprek elkaar kan beïnvloeden.
De basis is het interpersoonlijke circumplex van de Amerikaanse psycholoog Timothy Leary. Hij publiceerde dit werk in 1957 in Interpersonal Diagnosis of Personality.
Nee. Initiatief nemen, richting geven en grenzen stellen kunnen juist nodig zijn. Let op het doel, de situatie en de ruimte die je de ander laat om mee te denken.
Herken eerst het patroon zonder oordeel. Kies daarna een kleine, concrete verandering in je eigen gedrag, bijvoorbeeld een open vraag stellen in plaats van direct overtuigen, en kijk wat dat doet.
In een gratis kennismakingsgesprek van 30 minuten bespreken we wat er in jullie team speelt en welke training of begeleiding daarbij past.
